Pogled na... - Bosna i Hercegovina

Alarmantni podaci: Srednja klasa u BiH sve bliža nestanku

Rast cijena stanova, hrane i osnovnih životnih troškova u velikoj mjeri je pojeo efekte rasta plata, pa se srednji sloj, nekadašnji nosilac ekonomske stabilnosti, sve češće svodi na život od mjeseca do mjeseca.

Ekonomista Igor Gavran u svojim analizama ističe da se upravo u tom odnosu najbolje vidi slabljenje srednje klase u BiH, jer čak i prosječne plate ne obezbjeđuju životni standard koji bi se u evropskim okvirima mogao nazvati srednjom klasom. Prema njegovim riječima, rast nominalnih primanja gubi efekat zbog rasta cijena osnovnih životnih troškova.

Teorija i praksa

U ekonomskoj teoriji srednja klasa se najčešće definiše kao grupa domaćinstava koja ostvaruju između 75 i 200 odsto medijalnog dohotka. Međutim, u stvarnosti, taj pojam mnogo manje zavisi od formalne visine prihoda, a mnogo više od sposobnosti da se nakon osnovnih troškova obezbijedi štednja, sigurnosna rezerva i dugoročna finansijska stabilnost.

Prema procjenama zasnovanim na strukturi plata i potrošnje u ovu kategoriju formalno spada oko 30 do 40 odsto domaćinstava, ali je broj onih koji zaista žive standarde klasične srednje klase, stabilna štednja, mogućnost planiranja, otpornost na krize – znatno manji. Većina se kreće u zoni tekuće potrošnje, bez finansijskog jastuka i sa ograničenim prostorom za bilo kakav neplanirani trošak.

Gavran smatra da srednja klasa u BiH sve više nestaje i postaje gotovo endemska kategorija. Navodi i da značajan dio stanovništva koji se formalno može svrstati u taj sloj u praksi živi bez finansijske sigurnosti, u stalnom režimu pokrivanja tekućih troškova. Analize primanja pokazuju da se "stvarna" srednja klasa svodi na oko 15 do 20 odsto domaćinstava. Donju granicu čine porodice koje jedva pokrivaju osnovne troškove sa prihodima od 2.500 do 3.500 maraka, dok "klasična" srednja klasa podrazumijeva primanja od 4.000 do 6.500.

Život na granici

Da ta linija između statistike i stvarnosti postaje sve tanja, pokazuju i konkretni primjeri iz svakodnevnog života. Porodica iz Banjaluke, u kojoj su supružnici zaposleni kao medicinska sestra i nastavnik, sa dvoje djece i ukupnim prihodima od oko 3.600 maraka, formalno se nalazi u zoni donjeg srednjeg sloja. Međutim, njihova finansijska realnost pokazuje nešto sasvim drugo.

- Nakon otplate stambenog kredita, troškova hrane, prevoza, školovanja djece i režija, budžet se praktično svodi na tekuće preživljavanje. U takvim uslovima ne postoji prostor za štednju niti za nepredviđene troškove bez zaduživanja. Čak i odlazak na more, koji bi trebalo da bude normalan, postaje sporan - kaže za "Glas Srpske" Stefan P. (39), dodajući da, uprkos fakultetskom obrazovanju, porodica teško može da priušti bilo kakav komfor izvan osnovnih potreba.

Mjesečni troškovi četvoročlane porodice u većim gradovima danas u prosjeku prelaze 3.000 KM. Stanovanje, bilo kroz kredit ili kiriju, iznosi 700 do 1.000 maraka, hrana 1.000 do 1.300, režije više od 300, dok prevoz, obrazovanje i ostali troškovi ukupan iznos podižu na 3.000 do 3.500 KM mjesečno. U praksi, to znači da se cijeli jedan prihodni nivo domaćinstva troši na golu reprodukciju života.

Neophodni luksuz

Ekonomisti ističu da bi domaćinstvo moglo da se smatra stabilnim dijelom srednje klase tek ako ima ušteđevinu koja pokriva tri do šest mjeseci potrošnje - odnosno 10.000 do 15.000 KM za četvoročlanu porodicu. Međutim, značajan dio građana u BiH ne raspolaže ni rezervom za jedan mjesec života bez plate.

Prag minimalne finansijske stabilnosti kreće se između 3.500 i 4.500 maraka mjesečno, dok "puna" srednja klasa podrazumijeva prihode od 5.000 do 6.500 KM, uz kredit, automobil, obrazovanje djece i redovnu štednju.

Dodatni pritisak dolazi sa tržišta nekretnina. U posljednjih deset godina cijene stanova porasle su više od 150 odsto, dok su plate rasle oko 90 odsto. Kvadrat novogradnje u većim gradovima danas iznosi od 3.500 do 5.000 KM.

Stan od 70 kvadrata tako danas košta između 250.000 i 300.000 KM. Uz stambeni kredit na 25 godina, rata se kreće oko 1.000 KM mjesečno, što u mnogim slučajevima znači da samo stanovanje pojede više od 30 odsto prihoda - granice koja se u ekonomskoj teoriji smatra pragom održivosti domaćinstva.

Inflacija jede platu

Inflacija u periodu 2020-2025. podigla je cijene osnovnih namirnica i usluga i do 70 odsto, što je u velikoj mjeri neutralisalo nominalni rast plata. Domaćinstva danas na hranu troše oko trećine prihoda, dok je u razvijenim evropskim ekonomijama taj udio najčešće između 10 i 15 odsto. Gavran u tom kontekstu ističe da se upravo kroz odnos plata i troškova najjasnije vidi pad realne kupovne moći stanovništva.

U takvim uslovima raste i kreditna zavisnost domaćinstava. Stambeni krediti su samo dio slike - sve više građana koristi potrošačke i kratkoročne pozajmice kako bi pokrilo tekuće troškove, što dodatno smanjuje finansijski manevarski prostor i povećava osjetljivost na ekonomske šokove. Istovremeno, demografski pad i odliv radne snage dodatno slabe domaću potrošnju i poresku bazu.

Statistila i realnost

Skrivena posljedica ovakvog stanja jeste da se u statistikama i dalje održava privid postojanja srednje klase, dok se u stvarnosti širi grupa domaćinstava koja žive na granici finansijske izdržljivosti.

Gavran ukazuje da se ne može govoriti o snažnoj srednjoj klasi u uslovima u kojima značajan dio zaposlenih nema kapacitet da pokrije ni nepredviđene troškove bez zaduživanja.

Kako je poručio, srednja klasa u BiH prolazi kroz duboku strukturnu transformaciju. Sve manje je riječ o sloju koji gradi stabilnost i sigurnost, a sve više o grupi koja pokriva tek osnovne troškove. U tom smislu, kako je na kraju poručio Gavran, srednja klasa u BiH sve manje predstavlja životni standard, a sve više nivo izdržljivosti.

Evropa

U većini zemalja Evropske unije srednja klasa i dalje predstavlja okosnicu društva i ekonomske stabilnosti iako se i ona u posljednjoj deceniji nalazi pod sve većim pritiskom. Prema procjenama evropskih institucija i istraživačkih centara, u zavisnosti od države, u srednju klasu spada između 50 i 65 odsto stanovništva. Za razliku od zemalja sa nižim nivoom razvoja, domaćinstva u EU u prosjeku raspolažu većom finansijskom rezervom. Većina porodica ima uštede koje mogu pokriti najmanje tri do šest mjeseci troškova, što se smatra osnovnim indikatorom sigurnosti.